O kapliczkach, krzyżach i figurach przydrożnych
Chrystus Frasobliwy











Święci Jan Sarkander i Jan Nepomucen w Skoczowie na Śląsku Cieszyńskim
Skoczów na Śląsku Cieszyńskim jest jednym z głównych ośrodków kultu św. Jana Sarkandra (Johann Fleischmann), który tu się urodził. W mieście znajdują się liczne pamiątki z nim związane, ujęte przez lokalne muzeum w "szlak sarkandrowski", w tym dwie figury.

  • Pierwsza stoi przed kościołem pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła od strony ul. Kościelnej (fot 1 i 3). Powstała długo przed beatyfikacją męczennika (1859), bo w 1794 r., co świadczy o czci, jaką cieszył się on w rodzinnych stronach. Jej autorem jest skoczowski wielkomieszczanin i artysta rzeźbiarz, pochodzący z Moraw Wacław Donay. Fundatorem, przynajmniej w części, był ksiądz Bonczyk, proboszcz z Wędryni, który w latach 1732-1736 był wikarym w Skoczowie. Polecił on wykonać dla Skoczowa obraz Matki Bożej oraz figury św. Jana Nepomucena i męczennika Jana Sarkandra i ustawić go w Rynku.

Św. Jan Nepomucen i św. Jan Nepomucen w Skoczowie
Św. Jan Nepomucen w Skoczowie
Św. Jan Sarkander z 1794 r. w Skoczowie
1. Św. Jan Nepumucen i św. Jan Sarkander (fot. 2002). 2. Św. Jan Nepomucen w Skoczowie (fot. 2002).
3. Jan Sarkander z 1795 r. w Skoczowie (fot. 2002).

Rokokowa piaskowcowa rzeźba przedstawia Sarkandra w kapłańskim stroju, komży i stule. U stóp postaci aniołek trzyma zamkniętą na kłódkę książkę, co jest symbolem sakramentalnego milczenia i częstym ikonograficznym atrybutem Jana Sarkandra, który dochował na torturach tajemnicy spowiedzi. Statua z figurą stanęła na skoczowskim Rynku obok powstałej trochę wcześniej czyszczarni (Studnia miejska i jednocześnie basen, w którym wykonywano prace wymagające większej ilości wody. Do skoczowskiej czyszczarni wodę doprowadzały drewniane rury ze wzgórza Cesarska Kępa (Kaplicówka)), którą zdobi, będący znakiem rozpoznawczym Skoczowa, Tryton (Jonasz, Neptun), również dzieło Wacława Donaya. Na cokole, z przodu, umieszczono łaciński napis brzmiący w tłumaczeniu: Pielgrzymie zatrzymaj się i zwróć pobożne oczy twoje na obraz Jana Sarkandra, r. 1794. Z tyłu postumentu z kolei: Na cześć Jana Sarkandra pobożni przełożeni i obywatele skoczowscy wznieśli w r. 1794.
Figura była 14 października 1860 r. centrum uroczystości pobeatyfikacyjnych obchodzonych w Skoczowie. Tu odprawiano nabożeństwa, a według relacji ks. Teodora Czaputy, co prawda nie świadka ale autora życiorysu Sarkandra: Posąg Błogosławionego postawiony na Rynku kąpał się w blasku rzęsistego światła, a licznie zebrane mieszczaństwo śpiewało u stóp posągu.
W 1942 r. figura została usunięta z Rynku. W 1960 r. została ustawiona przed wejściem bocznym na teren przy kościele pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła, od strony ul. Kościelnej (miejsca chrztu Sarkandra), które z drugiej strony zdobi figura św. Jana Nepomucena, również patrona dobrej spowiedzi. Stanęła na postumencie poprzednio zajmowanym przez figurę św. Piotra z Alkantary (również dłuta Wacława Donaya), który przeniósł się przed wejście główne od ul. Objazdowej (na cokole można odczytać łacińską inskrypcję dotyczącą św. Piotra).
  • Kamienna figura św. Jana Sarkandra z 1890 r. przy ul. Mickiewicza (fot. 4 i 5). Została ufundowana przez Mikołaja i Marię Sperlingów. Stanęła na ówczesnym polu przy nowej drodze do nowo oddanej kolei (1888). Poświęcenie obyło się 8 września 1891 r., w dniu uroczystości poświęcenia wielkiego ołtarza w skoczowskiej farze. Po nieszporach wierni udali się z procesją do posągu, gdzie aktu poświęcenia dokonał ks. dziekan Jan Zahradnik z Grodźca.
Postać błogosławionego została przedstawiona w klasycznym ujęciu dla wizerunków Jana Sarkandra. Palec lewej ręki przytyka do ust w geście milczenia wskazującym na zachowanie tajemnicy spowiedzi, a dla podkreślenia tego głównego powodu beatyfikacji trzyma w drugiej ręce zamkniętą na kłódkę książkę. Palec na ustach, kłódka, szaty oraz często kontrapost powodują, że figury Jana Sarkandra mylone są  z o wiele częstszymi i bardziej znanymi przedstawieniami św. Jana Nepomucena. Rzeźba nie była polichromowana. W stulecie postawienia została odnowiona i pomalowana. Kolejna renowacja przywróciła pierwotny stan. Na cokole widnieje napis: Nasz Patronie bło J. Sarkandrze módl się zanami 1890., a z tyłu Fundator Mikołaj i Maria Sperling.
Św. Jan Sarkander z 1890 r. w Skoczowie
Św. Jan Sarkander w Skoczowie

4. Św. Jan Sarkander z 1890 r. w Skoczowie (fot. 2002).
5. Św. Jan Sarkander z 1890 r. w Skoczowie (fot. 2002). 

  • W mieście znajdują się również inne wolnostojące figury. Wspomniany już rokokowy św. Piotr z Alkantary autorstwa Wacława Donaya  przy kościele na ul. Objazdowej, na którego poprzednim cokole stoi teraz, opisany wyże,j Jan Sarkander.
  • Obok Sarkandra przy ul. Kościelnej stoi św. Jan Nepomucen (fot. 1 i 2). Jako że stoi pod kościołem, trzyma w prawej ręce biret zdjęty z głowy. Prawdopodobnie jest to również rzeźba Wacława Donaya z tej samej fundacji, co stojący teraz przy nim Sarkander.
  • Również koło kościoła znajduje się kolejna rokokowa rzeźba Wacława Donaya. To św. Jan Kanty. Św. Jan Nepomucen, św. Jan Kanty i bł. Jan Sarkander to postacie, których kanon przedstawiania w sztuce sakralnej może wydawać się dla mniej obytych z wizerunkami przydrożnych figur podobny i prowadzić do pomyłek. Dzieje się tak gdyż sposób ich przedstawiania ukształtował się w podobnym okresie. Żyjący w średniowieczu Jan z Pomuka i Jan z Kęt beatyfikowani zostali w okresie baroku i wtedy ukształtował się ich wizerunek w sztuce. Ubierano ich w kapłańskie szaty charakterystyczne dla końca XVII i XVIII w. Niedługo później nastąpił rozwój kultu Jana Sarkandra, również kapłana. Niektóre z atrybutów tych świętych też upodobniają ich do siebie, np. wszyscy trzej często przedstawiani są z księgą czy występują z aniołkami u stóp, pomagającymi im eksponować niektóre atrybuty. Również modne wówczas kompozycje w sztukach plastycznych, np. kontrapost, stały się charakterystyczne dla trzech Janów. Wszystko to prowadzi nieraz do złego rozpoznania świętego. Najczęściej na "korzyść" najbardziej znanego z nich św. Jana Nepomucena. Nawet Katalog zabytków sztuki w Polsce nie uniknął pomyłki i zdjęcia skoczowskich figur św. Jana Nepomucena oraz bł. Jana Sarkandra zostały podpisane w nim odwrotnie.
  • Kolejny Nepomuk mieszka w murowanej kapliczce przy ul. Ustrońskiej. Kapliczka jest kryta dachówką, a w łukowej wnęce zamkniętej kratowanymi drzwiczkami znajduje się drewniana polichromowana figura św. Jana Nepomucena z XIX w.
  • W Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie znajduje się mała (ok.50 cm) drewniana ludowa rzeźba św. Jana Nepomucena pochodząca ze Skoczowa.
Literatura
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tom VI: województwo katowickie, Zeszyt 3: miasto Cieszyn i powiat cieszyński. Warszawa: 1974.
  • Św. Jan Sarkander. Życie i kult. Skoczów: Muzeum w Cieszynie oddział w Skoczowie, 1995
© Michał Zalewski 2003