O kapliczkach, krzyżach i figurach przydrożnych


Chrystus Frasobliwy













Krzyże pokutne


Krzyż pokutny, krzyż pojednania to krzyż fundowny przez zabójcę, będący jednym z jego zobowiązań podjętych w umowie ugodowej z rodziną zabitego. Taka jest ścisła definicja krzyża pokutnego.

Pisząc o krzyżach pokutnych na terenie Polski zacząć niestety trzeba od stwierdzenia, iż temat jest tak zmitologizowany, przekłamany oraz zaniedbany  naukowo, że próby racjonalnego podejścia do tego bardzo  ciekawego zjawiska są, i pewnie długo jeszcze będą, wołaniem na puszczy. Czym zatem jest krzyż pokutny i czy w ogóle istnieje takie zjawisko skoro nawet  nazwa jest według niektórych nieporozumieniem i promowana jest w zamian - krzyż pojednania.

Krzyż pokutny
czy też (będę tych nazw używał synonimicznie) krzyż pojednania reprezentują grupę zabytków, do których należy zaliczyć też takie obiekty jak kapliczka pokutna oraz tzw. Marter, czyli kapliczka lub płyta z przedstawieniem ukrzyżowanego Chrystusa lub sceną męczeństwa któregoś ze świętych.  Łączy je powód fundacji.  Jest nim wykonanie przez zabójcę jednego ze zobowiązań, pojawiającego się nieraz  w umowach ugodowych pomiędzy nim a rodziną zabitego.  Takie umowy zawierane były w średniowieczu i w początkach ery nowożytnej (w  XVI i reliktowo w XVII w.) Od razu trzeba zaznaczyć, że  umowny (ugodowy, kompozycyjny) sposób załatwiania spraw związanych z zabójstwem był znany także w polskim prawie średniowiecznym ale taki element ugód jak obowiązek postawienia krzyża czy kapliczki w umowach z terenu Polski się nie pojawiał. Był to  zwyczaj związany z obszarami dominacji kultury niemieckiej. Dlatego też w dzisiejszych granicach Polski temat istnieje wyłącznie na terenach zgermanizowanych znacznie już w średniowieczu, czyli głównie na Śląsku. Jest to też jedna z przyczyn wspomnianego na początku zmitologizowania i przekłamań dotyczących tych pomników prawa, gdyż dla Polaków przybyłych na te tereny po 1945 r., omawiane zabytki były nowością, nie mającą analogii w ich kulturze. Słowem kolokwialnym - nie czuli tematu. 

Krzyż kamienny nazwany pokutnym w Damianowicach koło Wrocławia
Kamienny krzyż nazywany pokutnym, w murze otaczającym kościół
Kapliczka monlitowa w pow. legnickim,  określana jako kapliczka pokutna
1. Kamienny krzyż monolitowy w Damianowicach pow. wrocławski.
2. Kamienny krzyż monolitowy w murze otaczającym kościół w Witoszynie pow. źagański.
3. Monolitowa kapliczka kamienna koło Studnicy w pow. legnickim.


 

Bibliografia
  • Adamska, Dagmara. Nocuń, Przemysław. Czu troste und czu hulffe des zele. Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka.  2004, T. 59, Z. 2,  s. 111-139. +
  • Adamska, Dagmara. O wołowskim staroście Janie von Debitsch w świetle źródeł arheologicznych, ikonograficznych i pisanych. W: Mundis hominis  - cywilizacja, kultura, natura. Wokół interdyscyplinarności badań historycznych. Wrocław: 2006, s. 515-526. 
  • Baldy, K. Kledzik, M. Przydrożne miejsca kultu religijnego i małe pomniki architektury w Górach Stołowych. Szczeliniec nr 5, 2001,  s. 169-185. c+
  • Blaschke, Julius.  Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes. Głogów: Verlag der Buchhandlung Hellmann, 1913, s. 227-228. c+
  • Błaszczyk, Stanisław. Pokutne pomniki kamienne województwa leszczyńskiego w świetle  dawnego prawa, zwyczajów i legend.  W: Rocznik Leszczyński 1982, R6. c+
  • Bródka, Sylwia & Uryasz, Katarzyna.  Krzyże kamienne w krajobrazie kulturowym Dolnego Śląska oraz ich znaczenie turystyczne (przykład powiatu świdnickiego). Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego. Sosnowiec: 2013, T. 19, s. 73–87.  c+
  • Chrzanowski, Tadeusz & Kornecki, Marian. Sztuka Śląska Opolskiego:  od średniowiecza do końca w. XIX. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974, s. 68 i 456-457. +
  • Dobrzyniecki, Arkadiusz. Kamienne płyty z rytem krzyża. Przydrożne Pomniki Przeszłości. Świdnica: z. 9, 1989, s. 2-16.
  • Dobrzyniecki, Arkadiusz. Tzw. krzyże i kapliczki pokutne - zarys problematyki badawczej.  Pomniki Dawnego Prawa. Wrocław: Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa, 2008,  1,  s. 68-70.
  • Dobrzyniecki, Arkadiusz.  Dlaczego nie - pokutne?  Problem funkcji kamiennych krzyży na Ziemi Świdnickiej.  W: Rocznik świdnicki 2009.  Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 2010, s. 7-21. c +
  • Dobrzyniecki, Arkadiusz.   Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu. Pomniki Dawnego Prawa. Wrocław: Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa, 2010, 11-12, s. 32-37. c+
  • Dudzińska, Agnieszka.  Świdnicka umowa kompozycyjna z 15 II 1517 r. Rocznik Świdnicki. T. 37 (2009). Świdnica: 2010, s. 42-50 c+
  • Hanulanka, Danuta. Recenzja: Andrzej Scheer, Krzyże pokutne Ziemi Świdnickiej. Pomniki Dawnego Prawa. Wrocław: Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa, 2009, 5, s. 60-69. 
  • Hellmich, Max. Steinkreuze in Schlesien. Schlesische Zeitung. Breslau den 27. Juni 1909, 168. Jahrgang. Nr. 242. c+
  • Hellmich, Max. Steinerne Zeugen mittelalterlicher Gerichtsbarkeit in der Grafschaft Glatz. Guda Obend! Heimatliches Jahrbuch für die Grafschaft Glatz und ihre Nachbargebiete, Jg. 9, 1919.
  • Hellmich, Max. Steinerne Zeugen des mittelalterlichen Rechts in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstiche. Liegnitz: 1923. c+
  • Heś, Robert. Za duszę zamordowanego. Gazeta Rycerska. 2003, nr 3, s. 43-46. c+
  • Heś, Robert.  Kamienny krzyż w Kijowicach. Pomniki Dawnego Prawa. Wrocław: Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa, 2008, 1,  s. 29-35. c+
  • Heś, Robert.  Kamienne krzyże z okolic Strzelina i Oławy znakami granicznymi joannitów?.  Pomniki Dawnego Prawa. Wrocław: Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa, 2009, 6, s. 24-35. 
  • Heś, Robert. Trzy kamienne pomniki dawnego prawa z okolic Świdnicy, czyli rzecz o pułapkach interpretacyjnych czyhających na badaczy. Rocznik Świdnicki T 37 (2009). Świdnica: 2010, s. 32-41. c+
  • Hoffmann, Felix. Steinkreuze im Wald und am Wege. Die Steinernen Kreuze im Altkreise Sagan. Sagan, 1937
  • Gomzar, Bogusław. Śląskie krzyże pokutne. Spotkania z Zabytkami, Tom 12, Numer 6 (40) (1988) s. 44-45. c+
  • Jaworski, Krzysztof. Wczesne średniowiecze. W: Archeologia Górny Śląsk. Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2013,  s. 165-192. c+
  • Kar system w dawnym prawie polskim. W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. + 
  • Kaszuba, Elżbieta, red. Inwentaryzacja dóbr kultury materialnej we wsi Pszenno. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2009. c+
  • Klementowski, Marian Lech. O pojednaniu w zabójstwie w środkowoeuropejskich państwach w średniowieczu. Rejent. 1996, 7-8,  s. 104-128. c+
  • Komoniecki. Andrzej. Chronografia albo dziejopis żywiecki wyd. przez  Stanisława Grodziskiego i Irenę Dwornicką. Żywiec: Towarzystwo Ziemi Żywieckiej, 1987. c+
  • Komorowski, Witold.  Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku. Polkowice: Wydawnictwo Dolnośląskiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Techniki,  2014. c+
  • Kuriański, Mieczysław.  Z historii krzyży kamiennych ze szczególnym uwzględnieniem krzyży pokutnych : dolnośląskie paradygmaty.  Seculum Christianum. Warszawa:  Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego,  2009,  T. 16, nr 1, s. 75-89. c+
  • Kutzer, Paul. Alte Steinkreuze in Schlesien. Schlesische Heimat-Blätter : Zeitschrift für schlesische Kultur. 3. Jg., 1909/10. c+
  • Lechowicz, Zbigniew.  Archeologiczny przyczynek do problematyki tzw. krzyży pokutnych.  Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica.  Łódź: 1983, nr 4,  s. 131-138. c+
  • Łachowski, Paweł.  Krzyże i kapliczki pokutne. W: Encyklopedia Ziemi Głogowskiej z 16.  Głogów: Towarzystwo Miłośników Głogowa, 1994. c+
  • Lorenc, Marek & Nocuń, Przemysław. Prawo wykute w kamieniu. Wiedza i Życie. 2011, 1. c+
  • Łuczyński, Romuald. Kilka uwag o krzyżach pokutnych i pamiątkowych. Karkonosze: Kultura i Turystyka. 1996, 1 (207), s. 5. c+
  • Łysiak, Wojciech.   Zaklinanie śmierci : śmierć i pokuta w dawnym Księstwie Pomorskim. Poznań: Wydawnictwo Eco, 2000.
  • Łysiak, Wojciech. Nieistniejący pomnik mordercy w Strachominie.  Koszalińskie Zeszyty Muzealne. 2001, T. 23, s. 55-64. c+
  • Maciejewska, Beata. Krzyże pokutne. W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006. +
  • Maisel, Witold.  Krzyże pokutne. W: Archeologia prawna Polski, Warszawa-Poznań: PWN, 1982, s. 164-166. +
  • Maisel, Witold. Krzyż pokutny. W: Archeologia prawna Europy. Warszawa-Poznań: PWN, 1989, s. 182. +
  • Małecki, Marian. Krzyże pokutne na ziemi wodzisławskiej i pszczyńskiej.  Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. 
  • Manikowska, Halina.  Koszty pielgrzymki Piotra Rindfleischa, kupca wrocławskiego, do Ziemi Świętej w 1496 r.  W: Civitas & villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej. Wrocław-Praha: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Archeologicky Ustav AVC R, 2003,  s. 265-269. 
  • Milka, Józef. Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1979. c+
  • Nawrocka, Agnieszka.  Kamienne krzyże - pomniki dawnego prawa.  Świdnica: Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna we Wrocławiu Filia w Świdnicy, 2015.
  • Nocuń, Przemysław. Zabytki jurysdykcji karnej w późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym Wrocławiu w ujęciu archeologii historycznej. Wratislavia Antiqua. Studia do Dziejów Wrocławia. 6, Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wrocław: 2004, s. 25-40. c+
  • Paternoga, Marcin. Rutka, Honorata. Badania archeologiczne przy kamiennych krzyżach na przykładzie obiektów w Pszennie i Modliszowie w gminie Świdnica. Rocznik Świdnicki. T. 37 (2009). Świdnica:2010, s. 22-31. c+
  • Pokuta kościelna, pokora. W: Mała encyklopedia prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. +
  • Radecki, Aleksander. Krzyże pokutne. W: Aspekt pasyjny pobożności ludowej na przykładzie dawnych i współczesnych kalwarii w archidiecezji wrocławskiej i diecezji świdnickiej. Wrocław: Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu (rozprawa doktorska), 2006,  s. 193-194. c+
  • Stojer, Joanna. Narzędzia zbrodni na krzyżach pokutnych. Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii. 2007, LVII, s.  326-330.  c+
  • Scheer, Andrzej. Krzyże pokutne ziemi świdnickiej.  Świdnica:  Towarzystwo  Regionalne Ziemi Świdnickiej, 1987. +
  • Scheer, Andrzej. Krzyże pokutne. Na Szlaku.  Rok XXI, Nr e1(198),  styczeń 2007. c+
  • Steller, Walther. Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien. W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau: 1934.
  • Szczęsny, Krzysztof.  Średniowieczne krzyże pokutne i komemoratywne na Górnym Śląsku. W:  O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich. Katowice: 1993, s. 61-76.
  • Szlak kamiennych zabytków dawnego prawa w województwie lubuskim czyli śladami zbrodni i pokuty. c+
  • Świerczek, Józef.  Krzyże pokutne na terenie diecezji katowickiej. Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne. 1990-91,  XXIII/XXIV, s. 277-284. c+
  • Warylewski, Jarosław. Krzyże i kapliczki pokutne (pojednania), jako element średniowiecznej jurysdykcji karnej.  Studia Gdańskie, Tom XXXVIIII, 2016, s. 149-160 (c. 1).
  • Wojecki, Mieczysław i in. Szlakiem krzyży pokutnych po obu stronach Odry. Kamienne zabytki dawnego prawa. Informator-przewodnik turystyczny terenu Euroregionu-Sprewa-Nysa-Bóbr.  Zielona Góra: Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna "Lotur". c+
  • Wojtucki, Daniel.  Pamiątkowe krzyże w Batorowie i Międzylesiu na ziemi kłodzkiej. Pomniki Dawnego Prawa. Wrocław: Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa, 2016,  33,  s. 46-53. c+
  • Wojtucki, Daniel. Ugoda kompozycyjna z Głogówka z roku 1599. Ziemia Prudnicka Rocznik 2004. Prudnik: Spółka Wydawnicza "Aneks", 2004, s. 18-24. 
  • Wojtucki, Daniel. Zobniów, Stanisław. Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej. Wrocław: Atut, 2017. +
  • Wojtucki, Daniel. Zobniów, Stanisław. Pomniki dawnego prawa na pograniczu polsko-czeskim. Wrocław: 2007. c+
  • Wrzesiński, Szymon. Lwóweckie zabytki pokutne.  Gościniec Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. 2006, 1 (22),  s. 153-154. c+
  • Wrzesiński, Szymon.  Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich. Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2009. +
mejl