O kapliczkach, krzyżach i figurach przydrożnych


Chrystus Frasobliwy









Chrystus  Frasobliwy

Galeria zdjęć: Chrystus Frasobliwy
Chrystus Frasobliwy (niem. ''Christus in der Rast'', ''Christus im Elend'', fr. ''Dieu de Pitié'')  to  ikonograficzny typ przedstawiający medytującego Jezusa Chrystusa, w pozie siedzącej z pochyloną głową wspartą na dłoni.

Ten schemat (melancholijny) przedstawiania postaci stosowany był już w w sztuce starożytnej (greckiej, etruskiej, rzymskiej, azjatyckiej) dla podkreślenia duchowego i fizycznego stanu człowieka cierpiącego. Typologia biblijna wyprowadza Chrystusa Frasobliwego z zestawień z tragicznymi, wydanymi na cierpienie, starotestamentowymi postaciami Jeremiasza, Hioba, Izaaka ("typy" zapowiadające Chrystusa Frasobliwego). Chrystus Frasobliwy przedstawiany jest głównie w rzeźbie, rzadziej malarstwie i grafice.


Chrystys Frasobliwy, Bernardyni, Kraków
1. Chrystus Frasobliwy z kościoła Bernardynów w Krakowie, XV/XVI w.
Chrystus Frasobliwy, Cystersi, Szczyrzyc
2.  Chrystus Frasobliwy, obraz z klasztoru Cystersów w Szczyrzycu pow. limanowski, pocz. XVI w.
Albrecht Dürer Chrystus Frasobliwy
3. Chrystus Frasobliwy, Albrecht Dürer, 1509-1510. 

Powstanie wizerunku

Rozwój takiego wyobrażenia Chrystusa skatalizowany został średniowiecznymi utworami pasyjnymi. Przedstawienie ukazujące boleściwego, wyczerpanego Jezusa, siedzącego na kamieniu pojawiło się w sztuce europejskiej w u schyłku XIV w. Było uzupełnieniem stacji Drogi Krzyżowej, który to sposób obrazowania Męki Chrystusa kształtował się w tym samym okresie. Scena nie ma bezpośredniego odniesienia w Ewangeliach. Wywodzi się z z tekstów literackich i rozmyślań związanych z Męką Pańską i ma odniesienie do do etapu ''via dolorosa'' bezpośrednio poprzedzającego ukrzyżowanie. Wiązano ją ze spotkaniem Jezusa z Maryją, podczas którego krzyż przejął na chwilę Szymon Cyrenejczyk, a Chrystus usiadł zafrasowany na kamieniu (nieraz był to pień, a nawet bęben). Jezus po raz pierwszy ukazał wtedy przed Matką swoje człowiecze cierpienie, znajdując się w stanie całkowitego wyczerpania fizycznego.  Taki obraz wprowadza średniowieczna opowieść ''Occursus Mariae''.

Temat dosyć szybko wykroczył poza kompozycyjne ramy Drogi Krzyżowej. Wyabstrahowany z kontekstu oczekiwania na śmierć wizerunek Chrystusa, stał się prezentacją refleksji na temat problemu cierpienia, ofiary i śmierci w imię wyższych celów. Jednocześnie wierny mógł dostrzec w zafrasowanym Bogu swoje własne problemy, a także wątpliwości co do sensu cierpień i ofiar, w które obfituje los człowieka.

Najstarsze przedstawienia Chrystusa Frasobliwego pochodzą z Niemiec i Niderlandów końca XIV w. W rozwijającym się tam nowym modelu pobożności (tzw. ''devotio moderna'') propagowano człowieczeństwo Jezusa jako wzór do naśladowania w życiu codziennym oraz zwracano uwagę na życie duchowe człowieka. W ten obraz dobrze wpisywał się Chrystus Frasobliwy.

Na związek tematyczny Chrystusa Frasobliwego z Drogą Krzyżową wskazują ślady biczowania, korona cierniowa, ogólne wyniszczenie postaci, ręce przewiązane powrozem lub trzymające trzcinę. Układ rąk, wzorowany na przedstawieniach Hioba, ulegał zmianom. Na rzeźbie w katedrze w Brunszwiku z końca XIV w. Chrystus Frasobliwy dotyka prawą dłonią policzka, w lewej trzyma pęk trzcin. Z kolei na pocz. XV w. został przedstawiony z rękoma skrzyżowanymi i przewiązanymi powrozem (''Landesmuseum'' w Münster). Pod koniec XV w. wykrystalizował się klasyczny schemat postaci. Chrystus Frasobliwy, tak jak na karcie tytułowej ''Małej Pasji'' (fot. 3) Albrechta Dürera (1509-1510), opiera prawy łokieć o prawe kolano, a podbródek na dłoni. Lewa dłoń spoczywa na lewym kolanie.

Pierwsze kapliczki przydrożne z Chrystusem Frasobliwym pojawiły się pod koniec XV w. w Niemczech.

Chrystus Frasobliwy z Anielowa, 1650 r. Pensive Christ
4. Chrystus Frasobliwy z Anielowa, 1650 r.
Chrystus Frasobliwy, Durlasy. Pensive Christ.
5. Chrystus Frasobliwy w Durlasach na Kurpiach.
Chrystus Frasobliwy Piasek Mały
6. Chrystus Frasobliwy w Piasku Małym na Ponidziu.

Chystus Frasobliwy w Polsce

Wizerunki Chrystusa Frasobliwego pojawiały się w Polsce na przełomie XV i XVI w. Z tego okresu pochodzi rzeźba nieznanego artysty w kościele Bernardynów w Krakowie przy ul. Bernardyńskiej (fot. 1). Na początku XVI w. powstał obraz ''Chrystus Frasobliwy'' dla klasztoru cystersów w Szczyrzycu (fot. 2), przypisywany Stanisławowi Samostrzelnikowi (ok. 1480-1541). W starszej literaturze niezidentyfikowanego autora określano Mistrz Chrystusa Frasobliwego.

Niewątpliwie do spopularyzowania wizerunku Chrystusa Frasobliwego przyczyniło się  wydane w Krakowie w 1522 r. dzieło Baltazara Opecia zatytułowane ''Żywot Pana Jezu Krysta''. Znajduje się w nim drzeworyt przedstawiający scenę przygotowań do ukrzyżowania, w której obok krzyża przysiadł Chrystus. Niedługo potem piszący po łacinie poeta Klemens Janicki (1516-1543) zastanawiał się:

O czym rozmyślasz, siedząc na szorstkiej skale, samotny, Z brodą wspartą na ręku, Chryste, głowo znużona,
Pewnie o dziele zbawienia, o śmierci, która Cię spęta,
O roztrzaskaniu wrót piekła, o twardym Królestwie Bożym,
O tym samym chcę myśleć, dopóki żyję - spraw, Panie!
Niech Twoja dobra ręka mą biedną głowę przygarnie.
(przekład Zygmunt Kubiak)

W XVII wieku  Chrystus Frasobliwy pojawił się "masowo" przy polskich drogach. Wtedy to w ramach działań określanych jako kontrreformacyjne, Kościół postanowieniami synodów  wymagał od proboszczów doprowadzenia do tego, aby w każdej wsi, a także na drogach, znajdowały się znaki  krzyża świętego oraz figury wskazujące na pobożność mieszkańców.   Z tego okresu pochodzą najstarsze zachowane kamienne kapliczki słupowe, na których szczycie lub w wieńczącej je latarni umieszczano kamienne rzeźby Chrystusa Frasobliwego. Najstarsza znana drewniana rzeźba ludowa Frasobliwego pochodzi z 1650 r. (taka data widnieje na kapliczce) i znajowała się w kapliczce kłodowej w Anielowie (fot. 4) pow. garwoliński na Mazowszu (jest przechowywana w Muzeum Etnograficznym w Krakowie).

Do końca XVIII w. rzeźby Chrystusa Frasobliwego były domeną sztuki profesjonalnej (cechowej). Nieraz, z powodu przenoszenia już od renesansu  warsztatów rzeźbiarskich na prowincję w pobliże źródeł surowca, ich wytwory, tracąc powoli kontakt z ośrodkami artystycznymi, ulegały prymitywizacji. Tak było np. na Ponidziu w Pińczowie i okolicach gdzie już w XVI w. osiedliło się i założyło warsztaty kamieniarskie wielu przybyszów z Włoch. Do dzisiaj w podpińczowskiej wsi Włochy spotykane są nazwiska świadczące o italskim pochodzeniu przodków, którzy przybyili w te strony jako kamieniarze, a w XVIII w. stali się chłopami. XVIII-wieczne produkcje takich warsztatów były już często zbliżone ludowemu wyczuciu formy.

Chrystus Frasobliwy w polskiej sztuce ludowej

Na przełomie XVIII i XIX w. Chrystus Frasobliwy stał się domeną sztuki ludowej. Proces ten nastąpił nie tylko w Polsce, ale również w Niemczech, na Słowacji, w Austrii. Przyczyną  było wcześniejsze spopularyzowanie  tej formy przedstawiania Jezusa, opisana wyżej prymitywizacja wytworów warsztatów prowincjonalnych oraz szczególne umiłowanie Chrystusa Frasobliwego przez lud. W pojęciu ludowym Frasobliwy ucieleśnia Boga rozumiejącego ludzkie biedy i troski. Martwi się upadkiem grzeszników i ocali ludzkość. W dniu Sądu Ostatecznego okaże wszystkim, nikogo nie wyłączając, swoje miłosierdzie. Liczne legendy opowiadają o tym, jak Chrystus zafrasował się przed śmiercią na krzyżu nad losem swoim i świata.

Chrystus Frasobliwy jest w rzeźbie ludowej na tyle popularnym motywem, że wyróżnia się go jako odrębny typ ikonograficzny sztuki ludowej w ramach schematu antycznego.
Już od I poł. XIX w. można mówić o wykrystalizowaniu się typu ludowego Chrystusa Frasobliwego. Wyróżnia się 3 odmiany typologiczne:
* Najpopularniejszy w całej Polsce typ wywodzący się ze sztuki gotyckiej, w cierniowej koronie i perizonium (drapowana opaska bioder ukrzyżowanego Chrystusa), z czaszką Adama, pierwszego człowieka, pod stopą (Podkarpacie i Lubelszczyzna). Czaszka (z hebr. golgota)  symbolizuje miejsce cierpienia Jezusa. Legenda mówi, że na czaszkę mieli natrafić  żołnierze kopiący dół pod wbicie krzyża. Jest to możliwe gdyż nazwa Golgota oznacza właśnie czaszkę i związana jest z tym, że było to miejsce kaźni.  Określenie, że jest to czaszka Adama nawiązuje do grzechu praojca, przez którego śmierć stała się losem człowieka i Chrystus przez swoją śmierć dokonuje odkupienia. Początek historii zbawienia wiąże się w ten sposób z jej spełnieniem.
* Jako król okryty purpurowym płaszczem spiętym pod szyją i trzymający w lewej dłoni berło, trzcinę lub jabłko królewskie. W tej formie występuje głównie na Górnym Śląsku i na Podhalu ale spotykany jest też w całej Polsce.
* Odziany w długą suknię odsłaniającą tylko dłonie i stopy, nieraz w koronie cierniowej. Tak przedstawiany jest głównie na Kurpiach, również na Mazowszu.
W ramach tych typów wysypują odmiany (południowolubelska, dwie podhalańskie, dwie podkarpackie, górnośląska, mazowiecka, kurpiowska) różniące się niektórymi atrybutami i innymi szczegółami.
Typ regionalny kurpiowski rozprzestrzenił się na Litwę pod nazwą ''Smutkelis'' (''Smutkialis''). Również polskiego pochodzenia jest rosyjski  ''Spas Połunočnyj'', który przywędrował do okręgu permskiego z polskimi zesłańcami politycznymi.

Chrystus Frasobliwy
nazywany był niegdyś także Chrystusem Miłosiernym. Występowało też wiele regionalnych określeń, wspólcześnie już zanikających. 
* ''Miłosierdzie'' - na Podhalu i w Łowickiem
* ''Święta. Turbacyja'' w Krakowskiem
* ''Starośliwy'' na Górnym Śląsku
* ''Płaczebóg'' na Kaszubach
* ponadto występują lokalnie nazwy ''święty. Piątek'', ''Ponjezusiczek'', ''Bolejący'', ''Solooblany'', ''Cierpotka'', ''Dumający'',  ''Frasuś''.

Chrystusa Frasobliwego można uznać za symbol polskiej sztuki ludowej, a nawet jedną z wizytówek polskości. Jego figury zrosły się z pejzażem. Zawsze smętne oczy Frasobliwego, patrzącego "na ten padół ziemskich krzywd i niedoli" z kapliczek i ze słupów przydrożnych, nadają polskiemu krajobrazowi szczególny melancholijny wyraz.

Artykuł został napisany w oparciu głównie o:

mejl