O kapliczkach, krzyżach i figurach przydrożnych
Chrystus Frasobliwy












Chronostych
Chronostych, chronogram (z gr.  chronos - czas), eteostych to jeden ze sposobów zapisywania dat rocznych, stosowany w okresie baroku. Można go spotkać na barokowych budowlach, również na cokołach wolonstojących barokowych figur.  W ten sposób prezentowana jest data związana z  obiektem, najczęściej data  jego powstania.

Data roczna jest w chronogramach "ukryta" w treści  inskrypcji. Chronogram to coś w rodzaju łamigłówki wykorzystującej fakt, że w alfabecie łacińskim  niektóre  litery  pełnią jednocześnie funkcje cyfr rzymskich. I=1, V=2, X=10, L=50, C=100, D=500, M=1000. Do zapisania   daty używano cytatów z Pisma Świętego lub tworzono wierszowane inskrypcje. Tekst powinien mieć związek z datą. Aby ją odczytać należy zsumować wartości liczbowe liter będących jednocześnie cyframi. Dla ułatwienia litery te wyróżniano odmiennym krojem.

Chronostych figura św. Jana Nepomucena we Wrocławiu na Placu Nankiera
1. Figura św. Jana Nepomucena na Placu Nankiera we Wrocławiu
Chronostych Lądek-Zdrój, figura na moście na Białej Lądeckiej
2. Figura św. Jana Nepomucena na moście w Lądku-Zdroju
Chronostych, figura Nepomucena Pogalewo Małe
3. Figura św. Jana Nepomucena w Pogalewie Małym
Chronostych, figura św. Jana Nepomucena w Pardubicach
4. Figura św. Jana Nepomucena w Pardubicach

''haeC est ConstrVCta pro gLorIa aC VeneratIone IesV MarIae IosephI IpsI VsqVe beatae ConsangVInItatIs ChrIstI''
  (To jest budowla dla chwały i czci Jezusa, Marii, Józefa, ich samych oraz błogosławionych krewnych Chrystusa) głosi napis w pocysterskim  kościele św. Józefa w Krzeszowie,  umieszczony nad emporą organową,  pomiędzy namalowanymi tam czterema ewangelistami. Podaje on jednocześnie datę rozpoczęcia prac malarskich w kościele. Wyróżnione litery będące jednocześnie cyframi to:

C+C+V+C +L+I+C+V+I+I+V+M+I+I+I+I+I+V+V+C+V+I+I+I+C+I+I 
czyli
100+100+5+100+50+1+100+ 5+1+1+5+1000+1+1+1+1+1+5+5+100+5+1+1+1+100+1+1,
a więc rok 1693.
Należy zwrócić uwagę, że w tekście nie pojawia się ani jedna zbędna litera – cyfra.

Określenia chronogram i chronostych są współcześnie używane zamiennie.  Należy jednak pamiętać, że  chronogram to sam tekst, zapis daty. Natomiast określenie chronostych odnosi się do  formy tego tekstu.   W uproszczeniu chronogram to litery-cyfry układające się w datę, a chronostych to wiersz, w którym prezentowany jest chronogram.  Chronostychy są poezją mnemotechniczną, służącą do zapamiętywania, przypominania sobie i przechwywania informacji. Zaliczane są też  do poezji kunsztownej czyli takiej, w której tekst ma układać się w pewnien kształt lub może być odczytywany w określony sposób (Wich, 2010).

Ten charakterystycznie dla baroku udziwniony sposób datowania  stosowany był głównie w inskrypcjach zawierających czas powstania budowli czy figur. Zdarzało się też, że chronogramem podawano datę zgonu w epigramatach na nagrobkach (Trelińska, 2014).  Pojawiały się też pisane chronostychem poematy (Tuwim, 2008), a także przenikał on na pobocze twórczości  naukowej.  Pochodzący ze Lwowa Michał Boym, jezuicki misjonarz na Dalekim Wschodzie i wysłannik cesarza Chin do papieża, a jednocześnie botanik, w swym dziele ''Flora  Sinensis'' (Flora Chin) zadedykowanym cesarzowi Leopoldowi I,  umieścił we wstępie jego stuwierszowy panegiryk zatytułowany: Centuria chronostichorum In Felicissimam Et Auspicatissimam Coronationem Serenissimi Hungariae Regis Leopoldi Ignatii, a w każdym wierszu zawarł chronogramem rok koronacji swego mecenasa na króla Węgier (1655) (Miazek, 2005).

Chronostychy, eteostychy tworzone były zasadniczo w języku łacińskim, którym kościół katolicki posługiwał się nadal w okresie baroku  nie tylko w liturgii. W krajach niemieckojęzycznych zdarzały  się jednak również chronostychy po niemiecku.  Na terenie Czech pojawiły się incydentalnie w XIX w. chronostychy w języku czeskim.   Było to wynikiem tzw.  Czeskiego Odrodzenia Narodowego, gdy po kilkusetletnim upadku rodzimego języka na rzecz niemieckiego,  zaczął się on odradzać, a Czesi przykładali dużą wagę do jego promocji. W okresie gdy ten sposób przedstawiania dat wyszedł już z użycia i był uważany za zamierzchłą, wydumaną ciekawostkę, w Czechach potrafiono  trudzić się nad układaniem chronostychów dotyczących remontu figur, po to aby zaznaczyć, że po czesku też tak można. W ten sposób na figurach istnieje nieraz oryginalny chronostych z XVIII w. w języku łacińskim, dotyczący fundacji figury, oraz napis w formie chronostychu po czesku z połowy XIX w., dotyczący jej remontu czy przeniesienia. Tak jest np. z figurą św. Jana Nepomucena w Pardubicach. Na przedniej ścianie cokołu łaciński chronostych informuje o dacie powstania - 1747, a na ścianie tylnej tego cokołu, chronostych w języku czeskim informuje o przeniesieniu figury (fot. 4).

Ćwiczenie.
Jakie lata podają chronostychy:
  1. łaciński, informujący o dacie powstania  figury św. Jana Nepomucena  przed kościołem świętego Macieja we Wrocławiu (fot. 1) 
  2. łaciński, informujący o  dacie renowacji figury św. Jana Nepomucena, stojącej na moście z 1565 r. na Białej Lądeckiej w Lądku-Zdroju (fot. 2)
  3. niemiecki, informujący o dacie powstania figury św. Jana Nepomucena w Pogalewie Małym w powiecie wołowskim
  4. czeski, informujący od dacie odnowienia i przeniesienia figury św. Jana Nepomucena
Odpowiedź

Wykorzystana literatura:
  • Miazek, Monika. Flora Sinensis Michała Boyma SI . Gniezno: Collegium Europaeum Gnesnens, 2005.
  • Trelińska, Barbara. Intelektualne zabawy w epigrafice.  Rocznik Łódzki, Tom LXI - 2014, s. 175-180.
  • Słownik terminów literackich.  Wrocław: Ossolineum, 1989. 
  • Szymański, Józef.  Nauki pomocnicze historii. Warszawa: PWN, 1983. 
  • Tuwim, Julian. Pegaz dęba czyli panopticum poetyckie. Warszawa: Iskry, 2008.
  • Wich, Urszula. Tajemnice warsztatu twórców  polskiej poezji mnemotechnicznej (od XIV do XVIIII wieku) na przykładzie akrostychu i chronostychu.  Acta Universitatis Lodzensis. Folia Literraria Polonica, Tom 13 (2010), s. 19-33. 
mejl