Czadrów (przed 1945 r. niem. Ober Zieder) gm. Kamienna Góra pow. kamiennogórski  50°46'09.5"N 16°04'02.9"E



Krzyż na byłym cmentarzu cholerycznym w Czadrowie koło Krzeszowa
Krzyż metalowy na murowanym postumencie (fot. 2014).  Niegdyś była na nim wycięta z balchy figura Ukrzyżowanego. Pozostały po niej kawałki blachy w miejscach przybicia dłoni i stóp. Blaszany Chrystus widoczny jest na przedwojennym zdjęciu. Krzyż stoi w polach, na północny zachód od wsi, na niewielkim wzniesieniu.

Zachował się tekst zatartej już inskrypcji.
Hier in geweihter Erde erwarten unsere im Jahre 1832 an der asiatischen Cholera verstorben Mitbrüder und Schwestern den frohen Morgen der Auferstehung (W poświęconej ziemi spoczywają tu, czekając na szczęśliwy poranek Zmartwychwstania, nasi bracia i siostry zmarli w 1832 r. z powodu azjatyckiej cholery). Jest to więc miejsce pochówku ofiar epidemii cholery, która nawiedziła ten region Europy w latach 1831-1832.

Choroba została przywleczona z Rosji przez wojska carskie i rozprzestrzeniła się w czasie powstania listopadowego w Królestwie Polskim, znajdując sprzyjające podłoże rozwoju w warunkach wojny. Pomimo podjętych przez władze Królestwa Pruskiego środków zaradczych, w postaci próby ustanowienia na granicy kordonu sanitarnego, zaraza przedostała się do prowincji graniczących z Królestwem Polskim (Prusy Wschodnie, Wielkopolska, Śląsk). Do rozwoju epidemii na Śląsku przyczynił się nieurodzaj z roku 1830-1831 i spowdowany nim głód, który   osłabił odporność mieszkańców. Dla  zmarłych  na  cholerę przepisy nakazywały    założyć  osobne  cmentarze,  w  ustronnym  miejscu  i  ściśle  je  odgraniczyć  ogrodzeniem.  Zmarli  mieli  być  wciągani  tępymi,  żelaznymi  hakami  do  trumien,  albo  od  razu  do  dołów  wykopanych  na  głębokość  co  najmniej  1  sążnia (pruski sążeń miał 1,88 m), i przysypywani niegaszonym wapnem.

Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał krzyż ale jest bardzo prawdopodbne, że kilkadziesiąt lat po pochówkach, gdy zatarł się lęk przed kontaktem z miejscem naznaczonym nie tylko epidemią ale i błąkającymi się w pobliżu, według ludowych wierzeń, duszami osób zmarłych najczęściej bez ostatniego sakramentu. Bardzo podobne  krzyże (praktycznie identyczne cokoły) spotykane są, w tej mocno usianej małą architekturą sakralną okolicy, i pochodzą z okresu po połowie XIX w., jak krzyż w Olszynach, z zachowaną datą 1864. 

Stara fotografia krzyża

Krzyż na cmentarzu cholerycznym w Czadrowie koło Krzeszowa

© Michał Zalewski 2019